Muzyka wokół nas

Rano budzi cię melodia z telefonu. W szkole śpiewasz z chórem, po południu ćwiczysz na instrumencie, a wieczorem w filmie słyszysz muzykę, która straszy albo wzrusza. Muzyka jest wokół nas, nawet gdy jej nie zauważamy.

Ta strona odpowiada na pytania, które stawia się na pierwszych lekcjach wiedzy o muzyce. Czym jest muzyka? Jakie są jej rodzaje i do czego służy? Kto zajmuje się muzyką zawodowo? Gdzie można jej posłuchać na żywo, jak zachować się na koncercie i gdzie szukać wiadomości i nagrań w internecie?

¶.1Co znajdziesz na tej stronie

• Rozdziały I–III: pojęcie muzyki, jej rodzaje i funkcje.
• Rozdział IV: trzynaście zawodów związanych z muzyką i porównanie ich pracy.
• Rozdziały V–VII: życie muzyczne, czyli instytucje kultury, konkursy i festiwale, zasady zachowania na koncercie.
• Rozdział VIII: muzyka w internecie: bazy wiedzy, aplikacje, serwisy z nagraniami i jak mądrze z nich korzystać.
• Rozdziały IX–XIII: ściągawka, ćwiczenia, nagrania, słowniczek i quiz.

Instrumenty, głosy i zespoły opisuje kompendium Instrumenty, głosy i zespoły, a muzykę ludową Polska muzyka ludowa. Wszystkie kompendia znajdziesz na stronie Wiedza o muzyce.

Szkolna definicja brzmi tak: muzyka to sztuka polegająca na celowym organizowaniu struktur dźwiękowych w czasie. Struktury dźwiękowe to dźwięki połączone w całość: melodie, współbrzmienia, rytmy. Ważne są trzy określenia. Sztuka, bo muzyka, jak malarstwo czy poezja, wyraża myśli i uczucia. Celowe organizowanie, bo dźwięki nie biorą się przypadkiem: ktoś je wybiera i układa. W czasie, bo utwór trwa i rozwija się od początku do końca. Obraz widzisz cały naraz, a muzykę słyszysz krok po kroku.

1.1Materiał muzyki

Materiałem, z którego powstają dzieła muzyczne, są dźwięki. W każdej epoce porządkowano je według innych zasad.¹ Dlatego chorał gregoriański, fuga Bacha i piosenka rockowa brzmią zupełnie inaczej, choć każda z nich to muzyka. Jak opisać dźwięki utworu (melodię, rytm, dynamikę, barwę), wyjaśnia kompendium Elementy dzieła muzycznego.

1.2Od kiedy istnieje muzyka

Muzyka towarzyszy ludziom od zawsze. Powstawała przy pracy, zabawie i obrzędach religijnych, łączyła się z tańcem i słowem. Z czasem stała się osobną sztuką. Trudno wskazać kulturę, w której nie byłoby muzyki.¹ Badacz muzyki różnych kultur Alan Merriam napisał, że dźwięk muzyczny może być tworzony „jedynie przez ludzi i dla ludzi”.² Śpiew ptaka jest piękny, ale muzyką nazywamy to, co tworzy człowiek.

1.3Hymn hurycki z Ugarit

Bardzo długo muzykę przekazywano tylko ze słuchu. Jeden z najstarszych zachowanych zapisów utworu muzycznego pochodzi z Ugarit, starożytnego miasta portowego na wybrzeżu dzisiejszej Syrii. W latach 50. XX wieku archeolodzy znaleźli tam gliniane tabliczki z pismem klinowym. Jedna z nich, oznaczona h.6, zachowała się prawie w całości. Zapisano na niej ok. 1400 roku p.n.e. hymn w języku huryckim do bogini Nikkal.³

W górnej części tabliczki jest tekst hymnu, w dolnej wskazówki dla muzyka, prawdopodobnie grającego na lirze albo harfie. Nie są to nuty w dzisiejszym sensie. Uczeni odczytują je różnie, dlatego istnieje kilka rekonstrukcji melodii i każda brzmi trochę inaczej.³

Zapamiętaj. Muzyka to sztuka celowego organizowania struktur dźwiękowych w czasie. Jeden z najstarszych zapisów muzyki to hymn hurycki do bogini Nikkal z Ugarit, z ok. 1400 roku p.n.e.

Muzykę można dzielić na wiele sposobów. Każdy podział odpowiada na inne pytanie: skąd pochodzi utwór, kto go wykonuje, ilu jest wykonawców, o czym jest i czy coś opowiada. Dlatego jeden utwór należy naraz do kilku rodzajów.¹ Pasja według św. Mateusza Bacha jest jednocześnie muzyką klasyczną, sakralną, wokalno-instrumentalną i zespołową. posłuchaj

2.1Skąd pochodzi muzyka

Muzyka klasyczna, nazywana też artystyczną, to utwory tworzone przez kompozytorów, zapisane w nutach i wykonywane w salach koncertowych, operach i kościołach. Słowo „klasyczna” w tym znaczeniu obejmuje wszystkie epoki, od średniowiecza po dziś, a nie tylko klasycyzm. Przykład: Eine kleine Nachtmusik Mozarta. posłuchaj

Muzyka ludowa to tradycyjna muzyka wsi, przekazywana ustnie, z pokolenia na pokolenie, bez nut.¹ Każdy region ma swoje melodie, tańce i instrumenty. Przykład: góralska Nuta sabałowa z Podhala. posłuchaj Więcej o niej przeczytasz w kompendium Polska muzyka ludowa.

Muzyka etniczna to tradycyjna muzyka różnych narodów i kultur świata, zwłaszcza spoza Europy: indyjskie ragi, afrykańskie bębny, jawajski gamelan, czyli zespół gongów, metalofonów i bębnów. Często korzysta z innych skal i rytmów niż muzyka europejska. posłuchaj posłuchaj

Muzyka popularna, inaczej rozrywkowa, to piosenki i utwory do słuchania, zabawy i tańca: pop, rock, jazz, hip-hop, muzyka taneczna. Dociera do bardzo wielu słuchaczy przez radio, płyty i internet, a jej wykonawcy często sami piszą utwory. Przykład: Dziwny jest ten świat Czesława Niemena z 1967 roku. posłuchaj

2.2Kto wykonuje i ilu jest wykonawców

Muzyka instrumentalna jest grana tylko na instrumentach, wokalna tylko śpiewana, z akompaniamentem albo bez niego, a wokalno-instrumentalna łączy śpiew z grą zespołu lub orkiestry.¹ Chorał gregoriański Salve Regina to muzyka wokalna posłuchaj, a pasja Bacha wokalno-instrumentalna.

Muzyka solowa to utwór dla jednego wykonawcy, na przykład suita Bacha na wiolonczelę solo posłuchaj albo ludowa kołysanka zaśpiewana przez jedną śpiewaczkę. posłuchaj Muzyka zespołowa wymaga wielu wykonawców. Wójcik dzieli ją na kameralną (od 2 do 9 wykonawców, na przykład kwartet smyczkowy), chóralną (wielu śpiewaków) i orkiestrową (wielu instrumentalistów).¹ posłuchaj posłuchaj

2.3O czym jest muzyka

Muzyka sakralna (religijna) powstaje dla kultu religijnego: na nabożeństwa, do modlitwy, na święta. Przykłady: chorał gregoriański, msza, pasja. Muzyka świecka nie wiąże się z religią: pieśni rycerskie i miłosne, muzyka dworska, symfonie, piosenki.¹

Muzyka absolutna niczego nie opowiada. Liczą się dźwięki i budowa utworu, jak w fudze czy sonacie. posłuchaj Muzyka programowa ilustruje opowieść, obraz albo ideę, które podaje tytuł lub opis (program). Do koncertu Wiosna z Czterech pór roku Vivaldi dołączył sonet o śpiewie ptaków i szmerze strumieni, a muzyka przedstawia te obrazy dźwiękami.⁴ posłuchaj

2.4Rodzaj muzyki na obrazie i na zdjęciu

Podstawa programowa wymaga, żeby rodzaj muzyki rozpoznać także z materiałów wizualnych. Patrz na miejsce, ludzi i instrumenty:

• Kościół, organy, chór w ławkach: zwykle muzyka sakralna.
• Sala koncertowa, orkiestra w strojach wieczorowych, dyrygent: muzyka klasyczna, orkiestrowa.
• Wiejskie podwórze albo wesele, skrzypce, basy, dudy, stroje regionalne: muzyka ludowa (na obrazie Bruegla w rozdziale III grają dudziarze).
• Gongi, sitar, egzotyczne stroje: muzyka etniczna (zdjęcie gamelanu obok).
• Scena z gitarami elektrycznymi, perkusją, mikrofonami i światłami: muzyka popularna (rozrywkowa).
• Jedna osoba z instrumentem albo sam śpiewak: muzyka solowa; grupa wykonawców: zespołowa.

Po czym poznać. Zadaj kilka pytań po kolei. Czy ktoś śpiewa? Ilu jest wykonawców? Czy to kościół, sala koncertowa, wieś, scena estradowa czy daleki kraj? Czy tytuł coś opowiada? Każda odpowiedź daje jeden rodzaj, a razem opisują utwór.

Rodzaj mówi, jaka jest muzyka. Funkcja mówi, do czego służy. Badacze muzyki różnych kultur opisują wiele funkcji: muzyka może dawać przeżycie piękna, bawić, przekazywać wiadomości, być symbolem wspólnoty.² W szkole wyróżniamy sześć głównych funkcji. Jeden utwór może pełnić kilka z nich naraz.

3.1Sześć funkcji muzyki

Funkcja religijna (obrzędowa). Muzyka towarzyszy modlitwie, liturgii i obrzędom. Śpiew chorałowy, kolędy w kościele, pieśni ludowe przy obrzędach doroczych i rodzinnych, na przykład przy weselnych oczepinach. posłuchaj Bogurodzica, najstarsza polska pieśń religijna, była też pieśnią rycerstwa. posłuchaj Więcej o niej w kompendium Średniowiecze.

Funkcja artystyczna (estetyczna). Słuchamy muzyki dla niej samej, dla przeżycia piękna. Tak słuchamy symfonii w filharmonii albo recitalu fortepianowego.

Funkcja użytkowa. Muzyka pomaga w czymś innym: w tańcu, marszu, pracy, w filmie, grze komputerowej i reklamie. Marsz ma równe metrum, w którym łatwo iść krokiem. posłuchaj Marsz weselny Mendelssohna napisano do sztuki Szekspira, a dziś często gra się go na ślubach. posłuchaj Muzyka filmowa buduje nastrój sceny: w filmie Dzień, w którym zatrzymała się Ziemia (1951) Bernard Herrmann użył elektronicznego tereminu, żeby zabrzmiało to kosmicznie.⁴ posłuchaj

Funkcja rozrywkowa. Muzyka do zabawy i odpoczynku: piosenki, muzyka taneczna, koncerty plenerowe.

Funkcja wychowawcza i terapeutyczna. Muzyka uczy, rozwija i wspiera leczenie. Kołysanka uspokaja dziecko, piosenki pomagają małym dzieciom uczyć się słów, a w szkole muzycznej uczysz się słuchać, współpracować i ćwiczyć wytrwale. Muzykoterapia to leczenie i wspieranie chorych za pomocą muzyki, prowadzone przez wykształconych terapeutów. Kołysanki znajdziesz w muzyce ludowej posłuchaj, klasycznej (Brahms) posłuchaj i filmowej: kołysanka Krzysztofa Komedy z filmu Romana Polańskiego Dziecko Rosemary (1968) stała się jednym z jego najbardziej znanych utworów.¹⁶ posłuchaj

Funkcja społeczna i patriotyczna. Muzyka łączy ludzi i buduje wspólnotę: chór, kibice na stadionie, pieśni harcerskie. Najważniejszym przykładem jest hymn państwowy.

3.2Hymn państwowy

Hymnem Rzeczypospolitej Polskiej jest Mazurek Dąbrowskiego. Słowa napisał Józef Wybicki w lipcu 1797 roku w Reggio nell’Emilia we Włoszech, dla Legionów Polskich generała Jana Henryka Dąbrowskiego. Melodia to ludowy mazurek, jej autor nie jest znany. Pieśń uznano za hymn państwowy w 1927 roku, a dziś wymienia ją Konstytucja.¹² posłuchaj Podczas hymnu stoimy w postawie wyrażającej szacunek, z powagą i spokojem, a mężczyźni w ubraniach cywilnych zdejmują nakrycie głowy. Tak mówi ustawa o godle, barwach i hymnie.¹²

Po czym poznać. Zapytaj: gdzie i po co tę muzykę wykonano? W kościele podczas nabożeństwa: funkcja religijna. W sali koncertowej, gdzie wszyscy słuchają w ciszy: artystyczna. Do tańca, marszu albo pod obraz w filmie: użytkowa. Na zabawie: rozrywkowa. Na uroczystości państwowej: patriotyczna.

Za każdym koncertem, płytą i audycją stoi wielu ludzi. Jedni muzykę tworzą, drudzy ją wykonują, inni budują instrumenty, nagrywają, organizują koncerty, piszą o muzyce albo ją badają. Podstawa programowa wymienia trzynaście zawodów. Łatwiej je zapamiętać w sześciu grupach.

4.1Tworzą muzykę

Kompozytor jest twórcą dzieła muzycznego. Wymyśla utwór i zapisuje go w nutach albo w programie komputerowym, żeby inni mogli go wykonać. Pisze symfonie, opery, piosenki, muzykę do filmów i gier. Jego pracy zwykle nie widać na scenie: pracuje przy biurku, przy instrumencie, przy komputerze.

Aranżer opracowuje istniejący utwór na inny skład wykonawców albo w innym stylu. Z piosenki na głos i gitarę robi wersję na orkiestrę, a z melodii ludowej utwór na chór. Nie wymyśla melodii od nowa, ale decyduje, kto co gra i jak to brzmi.

4.2Wykonują muzykę

Instrumentalista gra na instrumencie, a wokalista śpiewa. Grają i śpiewają z nut, z pamięci albo improwizując: solo, w zespole kameralnym, w orkiestrze, w chórze, w zespole rockowym czy jazzowym. Ich praca to codzienne, wieloletnie ćwiczenie. Najlepsi występują jako soliści, inni zarabiają w orkiestrach, chórach i zespołach albo uczą w szkołach muzycznych.

4.3Kierują zespołem

Dyrygent kieruje orkiestrą albo chórem. Na próbach uczy zespół utworu, a na koncercie gestami (często batutą) pokazuje tempo, wejścia, dynamikę i charakter muzyki. To on decyduje o interpretacji, choć sam nie wydaje żadnego dźwięku. posłuchaj Jako osobna specjalność dyrygowanie wykształciło się dopiero na początku XIX wieku; wcześniej zespół prowadził jeden z grających muzyków: kompozytor przy klawesynie lub organach albo pierwszy skrzypek (koncertmistrz).⁴ Już w XV wieku chór Kaplicy Sykstyńskiej trzymał wspólne tempo dzięki taktowi wybijanemu zwiniętym papierem. Jean-Baptiste Lully, kompozytor na dworze Ludwika XIV, dyrygował długą laską. W 1687 roku zranił się nią w stopę i zmarł z powodu zakażenia.⁴ Batuty używał już Louis Spohr, co w jego czasach było niezwykłe.⁴

Chórmistrz przygotowuje chór i nim dyryguje. Uczy śpiewaków partii, rozśpiewuje ich, dba o czystą intonację, wymowę tekstu i wspólne brzmienie. W operze i filharmonii chórmistrz przygotowuje chór, a na koncercie całością często dyryguje już dyrygent orkiestry.

4.4Rzemiosło i technika

Lutnik buduje, naprawia i konserwuje instrumenty strunowe: skrzypce, altówki, wiolonczele, kontrabasy, gitary. Pracuje w pracowni z drewnem, dłutami, klejem i lakierem. Najsłynniejszym lutnikiem w historii jest Antonio Stradivari z Cremony we Włoszech (ok. 1644–1737), uczeń Nicolò Amatiego. Swoje skrzypce sygnował od 1666 roku, a do dziś zachowało się około 650 jego instrumentów, nazywanych stradivariusami.⁴ Muzycy cenią je za brzmienie, a kolekcjonerzy płacą za nie miliony. posłuchaj Lutnicy mają swój konkurs w Poznaniu: Międzynarodowy Konkurs Lutniczy im. Henryka Wieniawskiego.⁷

Reżyser dźwięku odpowiada za techniczną i artystyczną jakość nagrania albo nagłośnienia koncertu. Ustawia mikrofony, nagrywa, wybiera najlepsze fragmenty, ustala proporcje instrumentów i barwę całości. Musi mieć świetny słuch i znać zarówno muzykę, jak i technikę. Pracuje w studiu nagrań, w radiu, w telewizji i przy konsolecie na koncertach.

DJ dobiera i miksuje nagrania na żywo: w klubie, w radiu, na imprezie. Łączy utwory tak, żeby muzyka płynęła bez przerwy, dopasowuje tempo i nastrój do słuchaczy. Nie gra na tradycyjnym instrumencie, ale gramofony, odtwarzacze i komputer są jego narzędziami.

4.5Organizują i opowiadają o muzyce

Animator kultury organizuje koncerty, warsztaty, festiwale i zajęcia muzyczne, na przykład w domu kultury albo w bibliotece. Zaprasza wykonawców, zbiera publiczność, przygotowuje wydarzenie od strony organizacyjnej.

Dziennikarz muzyczny pisze i mówi o muzyce: recenzuje koncerty i płyty, przeprowadza wywiady, prowadzi audycje w radiu (na przykład w Programie Drugim Polskiego Radia, czyli Dwójce), pisze do gazet i portali.

4.6Badają muzykę

Muzykolog to naukowiec, który bada historię muzyki, dawne rękopisy i druki, życie kompozytorów, muzykę różnych kultur. Pracuje na uniwersytecie, w bibliotece, w archiwum, w muzeum, wydaje nuty dawnych mistrzów. Z jego pracy korzystają autorzy encyklopedii i podręczników.

Teoretyk muzyki bada budowę utworów: harmonię, kontrapunkt, formę, rytm. Pisze podręczniki i często uczy tych przedmiotów w szkołach muzycznych i na uczelniach.

4.7Porównanie

Podstawa wymaga, żeby umieć porównać specyfikę tych zawodów. Pomoże tabela. Zwróć uwagę, kto tworzy, kto wykonuje, kto pracuje na scenie, a kto poza nią.

Jak odróżnić podobne zawody. Kompozytor wymyśla nowy utwór, aranżer opracowuje już istniejący. Dyrygent prowadzi orkiestrę (albo chór) na koncercie, chórmistrz przygotowuje chór. Reżyser dźwięku nagrywa i miksuje muzykę innych, DJ miksuje gotowe nagrania na żywo dla publiczności. Muzykolog bada głównie historię muzyki, teoretyk budowę utworów.

Muzyki można słuchać w domu, ale na żywo słucha się jej w miejscach, które specjalnie po to powstały. Polska ustawa o działalności kulturalnej wymienia między innymi takie formy: teatry, opery, operetki, filharmonie, orkiestry, kina, muzea, biblioteki, domy kultury, ogniska artystyczne i galerie sztuki. Lista jest otwarta: ustawa poprzedza ją słowami „w szczególności”, czyli podaje tylko przykłady.⁵

5.1Instytucje, w których gra się muzykę

Filharmonia to instytucja z własną orkiestrą symfoniczną, często też z chórem, która organizuje koncerty symfoniczne, kameralne i recitale solistów. Filharmonia Warszawska, dziś Filharmonia Narodowa, dała pierwszy koncert 5 listopada 1901 roku w nowym gmachu przy ul. Jasnej. Orkiestrą dyrygował jej współzałożyciel Emil Młynarski, a solistami byli Ignacy Jan Paderewski i Wiktor Grąbczewski. Zabrzmiała wyłącznie muzyka polska.¹⁷ W Filharmonii odbył się pierwszy Konkurs Chopinowski w 1927 roku i tu odbywa się on do dziś.⁶

Opera wystawia dzieła sceniczne: opery i balety. Ma orkiestrę, chór, solistów, balet, a także pracownie kostiumów i dekoracji. Narodową sceną operową jest Teatr Wielki – Opera Narodowa w Warszawie, organizator Konkursu Moniuszkowskiego (rozdział VI).

Operetka i teatr muzyczny wystawiają lżejsze formy sceniczne: operetki, musicale, widowiska muzyczne.

Orkiestra może być osobną instytucją, na przykład orkiestra radiowa albo kameralna, która gra w różnych salach i nagrywa płyty.

5.2Instytucje, które uczą i przechowują

Dom kultury i ognisko artystyczne prowadzą zajęcia dla dzieci i dorosłych: naukę gry, chóry, zespoły, warsztaty, koncerty. Pracuje w nich animator kultury. Muzeum pokazuje instrumenty, rękopisy i pamiątki po kompozytorach. Biblioteka przechowuje i wypożycza nuty, książki i nagrania, a cyfrowa biblioteka Polona udostępnia w internecie skany dawnych nut i rycin.

Poza tymi instytucjami ważne miejsca życia muzycznego to szkoły i uczelnie muzyczne, kościoły z koncertami organowymi, radio i telewizja. Program Drugi Polskiego Radia, czyli Dwójka, transmituje koncerty i konkursy.

5.3Twój dziennik koncertowy

Podstawa programowa oczekuje, że uczeń bierze udział w koncertach i wydarzeniach szkolnych i potrafi potem wymienić wykonawców, kompozytorów i utwory, które poznał. Po każdym koncercie zapisz krótko:

1. Gdzie i kiedy? Data, miejsce (sala szkolna, filharmonia, kościół, dom kultury).
2. Kto wykonywał? Solista, zespół, orkiestra, chór, dyrygent.
3. Co zabrzmiało? Kompozytorzy i tytuły utworów (z programu koncertu).
4. Jaki to rodzaj muzyki? Na przykład klasyczna, instrumentalna, zespołowa (rozdział II).
5. Co zapamiętałeś? Jeden utwór, który ci się podobał, i dlaczego.

Zapamiętaj. Filharmonia gra koncerty symfoniczne i kameralne, opera wystawia opery i balety, operetka i teatr muzyczny lżejsze widowiska, dom kultury prowadzi zajęcia i koncerty dla mieszkańców.

Na konkursie muzycy rywalizują ze sobą. Grają albo śpiewają przed jury w kilku etapach, a najlepsi dostają nagrody i zaproszenia na koncerty. Festiwal to seria koncertów w ciągu kilku dni, zwykle poświęcona jednemu rodzajowi muzyki. Na niektórych festiwalach odbywają się też konkursy, na przykład w Kazimierzu Dolnym czy w Opolu. Polska ma kilka konkursów i festiwali znanych na całym świecie.

6.1Konkurs Chopinowski

Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Fryderyka Chopina odbył się pierwszy raz w 1927 roku w Filharmonii Warszawskiej. Powstał z inicjatywy pianisty i pedagoga Jerzego Żurawlewa. Wystąpiło 26 pianistów z ośmiu krajów, a wygrał Lew Oborin ze Związku Radzieckiego; drugi był Stanisław Szpinalski.⁶

Konkurs miał się odbywać co pięć lat. Przed II wojną światową odbyły się jeszcze dwie edycje, w 1932 i 1937 roku. Pierwszy powojenny konkurs był w 1949 roku, a następny, wyjątkowo po sześciu latach, w 1955 roku, bo trwała odbudowa Filharmonii Narodowej.⁶ Uczestnicy grają utwory Chopina. Wśród zwycięzców byli Polacy: Halina Czerny-Stefańska (1949, razem z Bellą Dawidowicz), Adam Harasiewicz (1955), Krystian Zimerman (1975) i Rafał Blechacz (2005).⁶ XIX Konkurs w październiku 2025 roku wygrał Eric Lu ze Stanów Zjednoczonych, który w finale zagrał z Orkiestrą Filharmonii Narodowej Koncert f-moll; wśród laureatów był Polak Piotr Alexewicz (V nagroda).⁶ posłuchaj posłuchaj Organizatorem jest Narodowy Instytut Fryderyka Chopina, który transmituje przesłuchania na swoim kanale YouTube.

6.2Konkurs Wieniawskiego

Międzynarodowy Konkurs Skrzypcowy im. Henryka Wieniawskiego odbył się pierwszy raz w dniach 3–16 marca 1935 roku w Warszawie, w setną rocznicę urodzin patrona. Zainicjował go bratanek kompozytora, Adam Wieniawski. Wygrała Francuzka Ginette Neveu, a drugi był Dawid Ojstrach.⁷ posłuchaj Drugi konkurs odbył się dopiero w grudniu 1952 roku, w Poznaniu, bo Warszawa była zniszczona po wojnie. Od tej pory konkurs odbywa się w Poznaniu, zwykle co pięć lat. Na październik 2026 roku przypadła jego 17. edycja.⁷ To samo Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego organizuje też Międzynarodowy Konkurs Lutniczy im. Henryka Wieniawskiego.⁷

6.3Konkurs Moniuszkowski

Międzynarodowy Konkurs Wokalny im. Stanisława Moniuszki założyła w 1992 roku śpiewaczka Maria Fołtyn, słynna odtwórczyni roli Halki. Odbywa się co trzy lata w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej w Warszawie; 12. edycja była w czerwcu 2025 roku.⁸ posłuchaj

6.4Festiwale

Warszawska Jesień, czyli Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej, powstała w 1956 roku z inicjatywy kompozytorów Tadeusza Bairda i Kazimierza Serockiego. Organizuje ją Związek Kompozytorów Polskich, co roku we wrześniu.⁹ posłuchaj Na Warszawskiej Jesieni wiele utworów zabrzmiało po raz pierwszy. Pełną wersję Gier weneckich Witolda Lutosławskiego wykonano tu 16 września 1961 roku.¹⁵ posłuchaj Więcej o tej muzyce w kompendium XX wiek.

Wratislavia Cantans we Wrocławiu założył w 1966 roku dyrygent Andrzej Markowski jako festiwal oratoryjno-kantatowy, czyli poświęcony muzyce na chór, solistów i orkiestrę. Pierwszy koncert odbył się w studiu Polskiego Radia, a kolejne w zabytkowych kościołach i muzeach miasta. Dziś festiwal nosi imię założyciela i organizuje go Narodowe Forum Muzyki.¹⁰ posłuchaj

Inne ważne festiwale to Jazz Jamboree w Warszawie (od 1958 roku, jeden z najstarszych festiwali jazzowych w Europie), Krajowy Festiwal Piosenki Polskiej w Opolu (od 1963 roku) i Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym, który w 2026 roku odbył się po raz sześćdziesiąty.¹¹

Zapamiętaj. Konkurs Chopinowski: Warszawa, od 1927 roku, co pięć lat, pianiści. Konkurs Wieniawskiego: od 1935 roku (Warszawa), od 1952 roku w Poznaniu, skrzypkowie. Warszawska Jesień: muzyka współczesna. Wratislavia Cantans: Wrocław, muzyka oratoryjna i kantatowa.

Savoir-vivre (czyt. sawuar wiwr, z francuskiego „umieć żyć”) to zasady dobrego wychowania. Na koncercie mają jeden cel: żeby wszyscy, i słuchacze, i wykonawcy, mogli w spokoju skupić się na muzyce. Te same zasady obowiązują w filharmonii, w operze i na koncercie w twojej szkole.

7.1Przed koncertem

• Punktualność. Przyjdź kilkanaście minut wcześniej, żeby oddać kurtkę do szatni i spokojnie zająć miejsce. Spóźnionych obsługa może nie wpuścić na salę aż do przerwy albo do końca utworu.
• Strój. Schludny i dostosowany do miejsca. Na wieczorny koncert w filharmonii czy na premierę w operze ubieramy się odświętnie.
• Telefon. Wyłącz go albo wycisz całkowicie przed wejściem na salę. Nie nagrywaj i nie fotografuj, jeśli organizator na to nie pozwala.
• Program. Przeczytaj program koncertu: dowiesz się, ile części ma utwór i kiedy się kończy.

7.2W czasie muzyki

Podczas gry nie rozmawiamy, nie szeleścimy papierkami, nie jemy i nie wychodzimy. Na sali nawet cichy szept słychać daleko. Jeśli musisz zakaszleć, poczekaj na przerwę między utworami albo zrób to jak najciszej.

7.3Kiedy klaskać

W muzyce klasycznej klaszczemy po zakończeniu całego utworu. Jeśli symfonia, sonata albo suita ma kilka części, między nimi panuje cisza, a brawa przychodzą dopiero po ostatniej. Dobra wskazówka: dyrygent albo solista opuszcza ręce, odwraca się do publiczności i się kłania.

Kiedyś było inaczej. Mozart opisał w liście do ojca z 3 lipca 1778 roku prawykonanie swojej symfonii w Paryżu: publiczność biła brawo w trakcie pierwszej części, gdy usłyszała fragment, który się jej spodobał.¹³ Dziś przyjęło się, że utwór wieloczęściowy jest całością i nie przerywa się go oklaskami.

Są wyjątki. W operze klaszcze się po pięknie zaśpiewanej arii, a w jazzie po solówce muzyka. Na koncertach muzyki popularnej publiczność często klaszcze do rytmu i śpiewa razem z wykonawcą.

7.4Po koncercie

Gdy publiczność długo bije brawo, artysta może zagrać bis, czyli dodatkowy utwór poza programem. Na koniec nie wybiegamy z sali, zanim artyści zejdą ze sceny. Kwiaty wręcza się wykonawcom po koncercie.

Zapamiętaj. Punktualność, odpowiedni strój, wyłączony telefon, cisza w czasie muzyki, oklaski po całym utworze (po wszystkich częściach cyklu), a nie między częściami.

Jeszcze niedawno, żeby posłuchać symfonii, trzeba było pójść do filharmonii albo kupić płytę. Thomas Edison zapisał dźwięk na fonografie w 1877 roku, a na początku XX wieku nowe płyty reklamowano w gazetach co miesiąc. Dziś w telefonie masz dostęp do nagrań z całego świata, nut, encyklopedii i aplikacji do ćwiczeń. Trzeba tylko wiedzieć, gdzie szukać i komu ufać.

8.1Bazy wiedzy o muzyce

• Polska Biblioteka Muzyczna (polskabibliotekamuzyczna.pl): hasła z Encyklopedii Muzycznej PWM o kompozytorach i dziełach, z nazwiskami autorów haseł.
• POLMIC, czyli Polskie Centrum Informacji Muzycznej (polmic.pl): encyklopedia polskich kompozytorów, wykonawców i instytucji, kalendarz wydarzeń.
• Culture.pl (culture.pl): artykuły o polskich twórcach i dziełach, po polsku i w innych językach.
• IMSLP (imslp.org): bezpłatne nuty utworów, do których wygasły majątkowe prawa autorskie. W Polsce gasną one zwykle po 70 latach od śmierci twórcy.¹⁸
• Polona (polona.pl): cyfrowa biblioteka ze skanami dawnych nut, rękopisów i rycin.
• Muzyka ludowa: muzykatradycyjna.pl (artykuły, nagrania i podkasty, kalendarz wydarzeń) i ludowe.instrumenty.edu.pl (polskie instrumenty ludowe według regionów).
• Nasze kompendia: wszystkie strony o epokach i zagadnieniach są na wiedza-o-muzyce.pages.dev.

8.2Aplikacje do nauki

Do ćwiczenia słuchu przydadzą się aplikacje z interwałami, akordami i dyktandami, na przykład interwaly.pages.dev. Ćwiczenia z teorii muzyki po angielsku znajdziesz na musictheory.net. W telefonie zainstaluj metronom, żeby ćwiczyć w równym tempie, i stroik (tuner), żeby nastroić instrument.

8.3Serwisy z muzyką klasyczną

• Spotify: ogromny katalog nagrań; można słuchać bezpłatnie (z reklamami) albo w płatnej wersji Premium.¹⁴
• Apple Music Classical: aplikacja tylko z muzyką klasyczną, z wyszukiwaniem po kompozytorze, utworze i wykonawcy; działa w ramach płatnej subskrypcji Apple Music.¹⁴
• Ninateka (ninateka.pl): serwis Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego z filmami i nagraniami, w tym koncertami i filmami o polskich kompozytorach. Jest bezpłatny i nie wymaga logowania.¹⁴
• Digital Concert Hall (digitalconcerthall.com): koncerty Filharmoników Berlińskich na żywo i z archiwum. Serwis jest płatny, ale koncerty edukacyjne i część filmów są bezpłatne.¹⁴
• Dwójka, czyli Program Drugi Polskiego Radia (polskieradio.pl/8): muzyka klasyczna na żywo, transmisje koncertów i konkursów, audycje do odsłuchania później.
• YouTube, kanały oficjalne: Narodowy Instytut Fryderyka Chopina (przesłuchania Konkursu Chopinowskiego), Towarzystwo Muzyczne im. Henryka Wieniawskiego, filharmonie, opery i kanały wydawnictw płytowych oznaczone słowem „Topic”. Nagrania na tej stronie pochodzą głównie z takich kanałów.

8.4Jak korzystać mądrze

Podstawa programowa wymaga, żebyś umiał wybierać materiały i krytycznie je oceniać. Przy każdej stronie i każdym nagraniu zadaj sobie pytania:

1. Kto to napisał albo wykonał? Instytucja, encyklopedia z podpisanym autorem, oficjalny kanał wykonawcy, czy nie wiadomo kto?
2. Czy inne źródła mówią to samo? Porównaj co najmniej dwa. Encyklopedia internetowa to dobry początek, ale nie ostatnie słowo.
3. Czy podano źródła? Rzetelny tekst mówi, skąd wziął daty i liczby.
4. Czy nagranie jest pełne i oficjalne? Na nieoficjalnych kanałach bywają nagrania pocięte, zniekształcone albo źle podpisane.
5. Czy szanuję prawa autorskie? Nie kopiuj cudzych nagrań i tekstów jako własnych, podawaj źródło.

Zapamiętaj. Bazy wiedzy: Polska Biblioteka Muzyczna, POLMIC, culture.pl, IMSLP (nuty). Serwisy z muzyką klasyczną: Spotify, Apple Music Classical, Ninateka, Digital Concert Hall, Dwójka, oficjalne kanały YouTube. Zawsze sprawdzaj, kto jest autorem.

Na sprawdzianie dostaniesz fragment nagrania, zdjęcie albo opis. Odpowiadaj krok po kroku.

Rodzaj muzyki: pytania po kolei

1. Czy ktoś śpiewa? Nie: muzyka instrumentalna. Tak, bez instrumentów: wokalna. Śpiew z instrumentami: wokalno-instrumentalna.
2. Ilu jest wykonawców? Jeden: solowa. Kilku: kameralna. Wielu: chóralna albo orkiestrowa.
3. Skąd pochodzi? Kompozytor i sala koncertowa: klasyczna. Polska wieś, kapela: ludowa. Daleki kraj, inne skale i instrumenty: etniczna. Piosenka, perkusja, gitara elektryczna, mikrofon: popularna (rozrywkowa).
4. Czy jest religijna? Tekst modlitwy, kościół, liturgia: sakralna. Inaczej: świecka.
5. Czy coś opowiada? Tytuł albo opis ilustruje historię lub obraz: programowa. Same dźwięki i forma: absolutna.

Funkcja muzyki: gdzie i po co?

1. Liturgia i obrzęd: religijna (obrzędowa). Słuchanie w skupieniu: artystyczna. Taniec, marsz, film, gra, reklama: użytkowa. Zabawa: rozrywkowa. Nauka i terapia: wychowawcza. Hymn i wspólny śpiew: społeczna i patriotyczna.

9.1Ściągawka: życie muzyczne

Naciśnij odpowiedź. Każde pytanie ma wyjaśnienie. Kolejność pytań i odpowiedzi zmienia się przy każdym rozpoczęciu.

Ćwiczenia działają tylko na stronie internetowej: muzyka-wokol-nas.pages.dev, rozdział X.

10.1Jaki to rodzaj muzyki? (ze słuchu)

Fragmenty nagrań z YouTube, do 40 sekund. Odtwarzacz wczytuje się dopiero po kliknięciu.

10.2Kto to robi?

Opis pracy, a ty wskazujesz zawód (rozdział IV).

10.3Jak się zachować?

Sytuacje z koncertu (rozdział VII).

10.4Gdzie to znajdę?

Zasoby internetowe (rozdział VIII).

10.5Co widzisz? (z obrazu)

Instytucje, zawody i rodzaje muzyki na obrazach i zdjęciach.

Utwory i nagrania z całej strony w kolejności rozdziałów. Odtwarzacz YouTube wczytuje się dopiero po kliknięciu, więc sama strona nie łączy się z YouTube. Na wydruku zamiast odtwarzacza jest kod QR.

Najważniejsze nazwy i pojęcia z lekcji 2, 9, 35 i 37 (rok I) i 35–36 (rok III).

animator kultury

organizuje koncerty, warsztaty i zajęcia, np. w domu kultury

aranżer

opracowuje istniejący utwór na inny skład lub w innym stylu

batuta

cienka pałeczka dyrygenta

baza wiedzy

serwis internetowy z hasłami i artykułami, np. Polska Biblioteka Muzyczna, POLMIC

bis

dodatkowy utwór poza programem, grany na prośbę publiczności

chórmistrz

przygotowuje chór i nim dyryguje

cykl

utwór złożony z kilku części, np. symfonia lub sonata; oklaskujemy go po ostatniej części

DJ

dobiera i miksuje nagrania na żywo

dom kultury

instytucja prowadząca zajęcia artystyczne i koncerty dla mieszkańców

dyrygent

kieruje orkiestrą lub chórem i decyduje o interpretacji

dziennikarz muzyczny

pisze i mówi o muzyce: recenzje, wywiady, audycje

festiwal

seria koncertów w ciągu kilku dni, zwykle poświęconych jednemu rodzajowi muzyki; bywają na nim konkursy

filharmonia

instytucja z orkiestrą symfoniczną, organizująca koncerty symfoniczne i kameralne

funkcja muzyki

to, do czego muzyka służy, np. religijna, artystyczna, użytkowa

gamelan

jawajski lub balijski zespół gongów, metalofonów i bębnów

hymn hurycki

hymn do bogini Nikkal zapisany ok. 1400 p.n.e. na glinianej tabliczce z Ugarit; jeden z najstarszych zapisów muzyki

hymn państwowy

uroczysta pieśń państwa; w Polsce Mazurek Dąbrowskiego

IMSLP

internetowa biblioteka bezpłatnych nut utworów, do których wygasły prawa autorskie

instrumentalista

muzyk grający na instrumencie

instytucja kultury

np. filharmonia, opera, operetka, dom kultury, muzeum, biblioteka

kompozytor

twórca dzieła muzycznego

Konkurs Chopinowski

konkurs pianistyczny w Warszawie, od 1927 roku, co pięć lat

konkurs muzyczny

rywalizacja muzyków przed jury, zwykle w kilku etapach

Konkurs Wieniawskiego

konkurs skrzypcowy, od 1935 roku (Warszawa), od 1952 roku w Poznaniu

lutnik

buduje, naprawia i konserwuje instrumenty strunowe

metronom

urządzenie lub aplikacja odmierzające równe tempo

muzyka

sztuka celowego organizowania struktur dźwiękowych w czasie

muzyka absolutna

muzyka, która niczego nie opowiada; liczą się dźwięki i forma

muzyka etniczna

tradycyjna muzyka różnych narodów i kultur świata, zwłaszcza spoza Europy

muzyka instrumentalna

muzyka grana tylko na instrumentach

muzyka kameralna

muzyka na mały zespół, od 2 do 9 wykonawców

muzyka klasyczna (artystyczna)

muzyka tworzona przez kompozytorów, zapisana w nutach, wykonywana w salach koncertowych, operach i kościołach

muzyka ludowa

tradycyjna muzyka wsi, przekazywana ustnie

muzyka popularna (rozrywkowa)

piosenki i utwory do słuchania, zabawy i tańca: pop, rock, jazz i inne

muzyka programowa

muzyka ilustrująca opowieść, obraz lub ideę podaną w tytule albo opisie

muzyka sakralna

muzyka religijna, przeznaczona do kultu

muzyka solowa

utwór dla jednego wykonawcy

muzyka świecka

muzyka niezwiązana z religią

muzyka wokalna

muzyka śpiewana, z akompaniamentem albo bez

muzyka wokalno-instrumentalna

śpiew połączony z grą zespołu lub orkiestry

muzyka zespołowa

utwór dla wielu wykonawców: kameralna, chóralna, orkiestrowa

muzykolog

naukowiec badający historię muzyki i dawne źródła

muzykoterapia

leczenie i wspieranie chorych za pomocą muzyki

opera (instytucja)

teatr wystawiający opery i balety

prawa autorskie

prawa twórcy do utworu; majątkowe gasną w Polsce zwykle 70 lat po śmierci twórcy

reżyser dźwięku

odpowiada za techniczną i artystyczną jakość nagrania lub nagłośnienia

savoir-vivre

zasady dobrego wychowania; na koncercie: punktualność, strój, cisza, oklaski po całym utworze

serwis strumieniowy

serwis do słuchania nagrań przez internet, np. Spotify, Ninateka

stradivarius

instrument zbudowany przez Antonia Stradivariego z Cremony (ok. 1644–1737)

stroik (tuner)

urządzenie lub aplikacja do strojenia instrumentu

teoretyk muzyki

bada budowę utworów: harmonię, kontrapunkt, formę

Warszawska Jesień

międzynarodowy festiwal muzyki współczesnej, od 1956 roku

wokalista

muzyk śpiewający

Wratislavia Cantans

festiwal we Wrocławiu, od 1966 roku, pierwotnie oratoryjno-kantatowy

Wybierz odpowiedź. Po kliknięciu zobaczysz wyjaśnienie, a na końcu wynik.

Quiz działa na stronie internetowej: muzyka-wokol-nas.pages.dev, rozdział XIII.